{"id":289,"date":"2017-11-07T11:54:03","date_gmt":"2017-11-07T07:54:03","guid":{"rendered":"http:\/\/keshikchidaq.az\/?p=289"},"modified":"2020-05-27T12:31:22","modified_gmt":"2020-05-27T08:31:22","slug":"az%c9%99rbaycan-respublikasinin-simal-q%c9%99rb-bolg%c9%99sinin-taixd%c9%99-v%c9%99-muasir-gurcustan-tarixi-m%c9%99nb%c9%99l%c9%99rind%c9%99-yeri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/content\/289","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u015eimal-Q\u0259rb b\u00f6lg\u0259sinin taixd\u0259 v\u0259 m\u00fcasir G\u00fcrc\u00fcstan tarixi  m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 yeri"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><strong>Tarix eliml\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru. Dossent Yunis N\u0259sibli.<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong>\u201cSaingilo\u201d adlanan b\u00f6lg\u0259 (1919-cu il\u0259d\u0259k Zaqatqlq h\u0259rbi dair\u0259si, haz\u0131rda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Zaqatala, Qax v\u0259 Balak\u0259n rayonlar\u0131) \u0259traf\u0131nda v\u0259ziyy\u0259t G\u00fcrc\u00fcstan publisistikas\u0131 v\u0259 tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r uzun q\u0259ziyy\u0259y\u0259 malikdir. M\u0259s\u0259l\u0259 Rusiya istibdad\u0131n\u0131n v\u0259 pravoslav kils\u0259nin, dem\u0259k olar ki, yerli \u0259halinin xristian olmad\u0131\u011f\u0131 Zaqatala dair\u0259sind\u0259 XIX \u0259srin ortalar\u0131ndan ba\u015flayan xristian m\u0259zh\u0259binin yay\u0131lmas\u0131na dair kursundan sonra qabar\u0131q forma alma\u011fa ba\u015flad\u0131. XIX \u0259srin son illikl\u0259rind\u0259 &#8211; XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 v\u00fcs\u0259t alma\u011fa ba\u015flayan g\u00fcrc\u00fc milli h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n v\u0259 g\u00fcrc\u00fc \u0259silli ruhanil\u0259rin \u201cm\u00fcchidlik\u201d f\u0259aliyy\u0259tinin y\u00fcks\u0259li\u015fi \u015f\u0259raitind\u0259, M.Cana\u015fvilinin&#8230; qeyd etdiyi kimi, xristian sakinl\u0259rin say\u0131 b\u00f6lg\u0259 \u0259halisinin n\u0259z\u0259r\u0259\u00e7arpacaq\u00a0\u00a0t\u0259b\u0259q\u0259sini t\u0259\u015fkil etm\u0259y\u0259 v\u0259 art\u0131q o zaman \u0259razinin guya tarix\u0259n G\u00fcrc\u00fcstana aid olmas\u0131na dair fikirl\u0259r f\u0259al sur\u0259td\u0259 yay\u0131lma\u011fa v\u0259 yeridilm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p>Men\u015fevik h\u00f6kum\u0259tinin (1918-1920-ci ill\u0259r) u\u011fursuz iddialar\u0131ndan sonra bu fikir \u00f6t\u0259n \u0259srin 50-ci ill\u0259rind\u0259 v\u0259 sovet d\u00f6n\u0259minin sonrak\u0131 onillikl\u0259rind\u0259 x\u00fcsusi v\u00fcs\u0259t ald\u0131. Problemin m\u00f6vcudlu\u011funun geni\u015f t\u0259bli\u011f olunmas\u0131 il\u0259 yalan\u00e7\u0131 tarixi bazan\u0131n q\u0259ti b\u0259rpas\u0131 v\u0259 apar\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sini yeni n\u0259sil g\u00fcrc\u00fc tarixi m\u0259nb\u0259\u015f\u00fcnaslar\u0131n\u0131 adlar\u0131 il\u0259 ba\u011flamaq olar, m\u0259s\u0259l\u0259n, G\u00fcrc\u00fcstan EA akademiki N.A.Berdzeni\u015fvili 1953-c\u00fc ild\u0259 \u201c\u015e\u0259rqi Kaxetiyan\u0131n ke\u00e7mi\u015fin\u0259 dair\u201d&#8230; ad\u0131 il\u0259 \u00e7ap etdirdiyi \u0259s\u0259rind\u0259 v\u0259 prof. M.Dumbadze&#8230; haz\u0131rda t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n q\u0259bul etdiyi g\u00fcrc\u00fc etnosunun v\u0259 Qan\u0131x v\u0259 Qab\u0131rra \u00e7aylar\u0131 h\u00f6vz\u0259si torpaqlar\u0131 da daxil olmaqla tarixi\u00a0Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n \u015fimal-q\u0259rbi \u0259razil\u0259rinin \u0259halisinin qohumlu\u011fu bar\u0259d\u0259 yanl\u0131\u015f tezis\u0259 istinad edirl\u0259r. N.Bredzene\u015fvili h\u0259tta haz\u0131rk\u0131 Telavi v\u0259 Kaxetiya \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n (q\u0259dim Albaniyada tarixi \u201cTeleyba\u201d \u015f\u0259h\u0259ri) \u015e\u0259kiy\u0259d\u0259k olan \u0259razinin orta \u0259srl\u0259rd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn h\u0259r hans\u0131 siyasi m\u00fcst\u0259qilliyind\u0259 s\u00f6hb\u0259t bel\u0259 getm\u0259y\u0259n bir tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n b\u00f6lg\u0259y\u0259 aid oldu\u011funu b\u0259yan edirdi! \u018fg\u0259r h\u0259tta m\u00fcasir G\u00fcrc\u00fcstan tarixi m\u0259nb\u0259\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u201catas\u0131\u201d say\u0131lan \u0130.A.Cavaxi\u015fvili (1876-1940) VIII-XIX \u0259srl\u0259rd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 d\u00f6rd feodal \u0259razi vahidi \u2013 Abxaz \u00e7arl\u0131\u011f\u0131, Tao-Klarceti knyazl\u0131\u011f\u0131, Kaxetiya knyazl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 Tiflis \u0259mirliyi qeyd edirdis\u0259 d\u0259, m\u0259hz Berdzeni\u015fvili x\u0259lif\u0259td\u0259n sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 \u201cfeodal G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259si prosesind\u0259 yax\u0131ndan i\u015ftirak ed\u0259n\u201d \u015e\u0259ki m\u0259likiliyini d\u0259 (Eret adlanan) ora aid edirdi. V \u0259srd\u0259n XVIII \u0259srl\u0259r\u0259d\u0259k d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu \u201cq\u0131sa tarixi aray\u0131\u015f\u201d (N.Berdzene\u015fvilinin m\u0259qal\u0259sind\u0259 bel\u0259 adlanan ki\u00e7ik ba\u015fl\u0131q var) a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u00f6zl\u0259rl\u0259 bitir: \u201c&#8230;\u00c7ar II \u0130rakli (XVIII \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131 \u2013 Y.N.) Car-Balak\u0259n problemini h\u0259ll etm\u0259y\u0259 m\u00fcy\u0259ss\u0259r olmad\u0131 v\u0259 feodal G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n milli dir\u00e7\u0259li\u015fi u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259d\u0259 m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u00e7\u00fcr olaraq, m\u0259s\u0259l\u0259nin h\u0259llini yeni G\u00fcrc\u00fcstana v\u0259siyy\u0259t etdi\u201d.<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, \u00f6z\u00fcn\u00fcqoruma duy\u011fusu (instinkti) namin\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n yalan bir adam\u0131 da, b\u00fct\u00f6v bir xalq\u0131 da yanli\u015fa s\u00fcr\u00fckl\u0259y\u0259, aldada bil\u0259r. Az\u0259rbaycan\u0131n \u00e7\u0131mal-q\u0259rb b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin guya tarix\u0259n G\u00fcrc\u00fcstana m\u0259nsub olmas\u0131na dair n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7iril\u0259n m\u00f6vzu N.Berdzeni\u015fvilinin yetirm\u0259l\u0259ri v\u0259 ard\u0131c\u0131llar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 davam\u0131 tapm\u0131\u015fd\u0131r&#8230;..\u00a0\u00a0M\u00f6vzu XX \u0259srin 80-ci ill\u0259rin sonlar\u0131nda yeni istiqam\u0259t v\u0259 ax\u0131nla inki\u015faf etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 bu g\u00fcn s\u00fcr\u0259t g\u00f6t\u00fcrm\u0259kd\u0259dir, o c\u00fcml\u0259d\u0259n orta v\u0259 ali m\u0259kt\u0259b proqram v\u0259 d\u0259rslikl\u0259rind\u0259.\u0130ngiloy amili, el\u0259c\u0259 d\u0259 G\u00fcrc\u00fcstanda Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 Qara\u00e7\u0259p\u0259nin (Kaxetiyada qon\u015fu Saqareco r-nu) az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisinin v\u0259ziyy\u0259ti Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 vacib rola malikdir. D\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259ri v\u0259 ziyal\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin m\u00fcxt\u0259lif g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri dostluq v\u0259 qarda\u015fl\u0131q hissl\u0259rin\u0259 \u0259minlik bug\u00fcnk\u00fc strateji maraqlar n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla \u00e7ox yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr, lakin. obyektiv g\u0259r\u00e7\u0259klikd\u0259 ingiloylar\u0131n sosial-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259tinin, onlar\u0131n torpaqla, i\u015fl\u0259, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 maarif obyektl\u0259ri il\u0259 t\u0259min olunmas\u0131 G\u00fcrc\u00fcstanda az\u0259rbaycanl\u0131larla ba\u011fl\u0131 analoji g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri \u00e7oxdan arxada qoyub. H\u0259tta d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycanda ingiloylar\u0131n guya \u201ch\u00fcquqsuz v\u0259ziyy\u0259ti\u201dnd\u0259n G\u00fcrc\u00fcstanda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda, ingiloylar aras\u0131nda g\u00fcrc\u00fc t\u0259sirinin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sind\u0259, Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131nad\u0259k onlar aras\u0131nda Az\u0259rbaycan \u0259leyhin\u0259 \u0259hval-ruhiyy\u0259nin q\u0131z\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda istifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p>H\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259nin tarixi k\u00f6kl\u0259ri \u0259slind\u0259 nec\u0259dir?<\/p>\n<p>M\u00f6t\u0259b\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 m\u00f6vcud arxeoloji ara\u015fd\u0131rma m\u0259qal\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259saslansaq, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq b\u00f6lg\u0259sind\u0259ki haz\u0131rk\u0131 \u0259yal\u0259t \u0259razisi (Kaxeti qubernatorlu\u011fu) tarix\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. \u0259vv\u0259lc\u0259 antik v\u0259 ilkin orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u201cKaxeti\u201d ad\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc (bu bar\u0259d\u0259 n\u0259inki yunan-lat\u0131n, erm\u0259ni v\u0259 alban, h\u0259m d\u0259 g\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rinin \u00f6zl\u0259ri d\u0259 d\u0259lal\u0259t edir) yaln\u0131z \u0130ori (Qab\u0131rr\u0131) v\u0259 Alazan (Qan\u0131x) \u00e7aylar\u0131n\u0131n yuxar\u0131 hiss\u0259sinin \u0259hat\u0259 edirdi. H\u0259min b\u00f6lg\u0259nin yerd\u0259 qalan \u201ctorpaqlar\u0131\u201d q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 Alban vilay\u0259tl\u0259ri kimi qeyd olunurdu \u2013 indiki Qax v\u0259 Ming\u0259\u00e7evir d\u0259 daxil olmaqla Kambe\u00e7an vilay\u0259ti (G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Kaxetiya qubernatorlu\u011funun m\u00fcasir Kiziki rayonu), sonra \u0259g\u0259r g\u00fcrc\u00fc tarixi terminologiyas\u0131na \u0259saslansaq , hereti (y\u0259ni herl\u0259r diyar\u0131, indiki i\u00e7\u0259ri Kaxeti), Suc-eti \u2013 \u0130ori-Qab\u0131rr\u0131 \u00e7ay\u0131n\u0131n sol sahili orta\u00a0\u00a0ax\u0131nad\u0259k (Kambe\u00e7anad\u0259k), Tsuk-eti \u2013 t\u0259qrib\u0259n m\u00fcasir Az\u0259rbaycan\u0131n \u015f\u0131mal-\u015f\u0259rq b\u00f6lg\u0259l\u0259ri, y\u0259ni \u201cSangilo\u201d adlanan \u0259razi \u0259srl\u0259r boyu b\u00fct\u00fcn bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 intensiv tarixi-m\u0259d\u0259ni prosesl\u0259r ba\u015f vermi\u015fdir, m\u0259s\u0259l\u0259n, \u0259r\u0259b istilas\u0131 v\u0259 islam\u0131n yay\u0131lmas\u0131nad\u0259k \u0130ori-Alazani \u00e7aylar\u0131 h\u00f6vz\u0259sind\u0259 alban v\u0259 kartveli tayfalar\u0131n\u0131n qar\u0131\u015fmas\u0131 kimi, lakin, X-XI \u0259srl\u0259r\u0259d\u0259k bu \u0259hali \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00fcrc\u00fc etnosu kimi q\u0259bul etmirdi.<\/p>\n<p>\u018fr\u0259bl\u0259rin istila\u00e7\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 diyarlar\u0131n v\u0259 \u201ctorpaqlar\u0131n\u201d (m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rin) h\u00f6kmdarlar\u0131 il\u0259 vergi \u00f6d\u0259nm\u0259si (cizyi) v\u0259 vassal as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si \u015f\u0259rtil\u0259 m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flanmas\u0131 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u201c\u015eakki v\u0259 Kambe\u00e7an h\u00f6kmdarlar\u0131\u201d&#8230;. il\u0259 d\u0259 bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131. \u018fr\u0259b h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259dric\u0259n s\u0259rtl\u0259\u015fm\u0259si C\u0259nubi Qafqaz\u0131n b\u00f6y\u00fck hiss\u0259sin\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin soxulmas\u0131 v\u0259 \u0259vv\u0259lki xristian m\u0259zh\u0259binin s\u0131x\u0131\u015fd\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015faiy\u0259t olunurdu, lakin, Albaniyan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbi b\u00f6lg\u0259sind\u0259 v\u0259 qon\u015fu G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razil\u0259rind\u0259 xristianl\u0131q \u00f6z m\u00f6vqel\u0259rini saxlaya bildi. Bundan ba\u015fqa, biz\u0259 g\u0259lib \u00e7atan maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rind\u0259n b\u0259lli oldu\u011fu kimi, bu b\u00f6lg\u0259 u\u011furla inki\u015faf edirdi \u2013 \u015e\u0259ki, Ar\u0259\u015f, Vejin, Qavaz \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri D\u0259rb\u0259n v\u0259 Tiflisd\u0259n g\u0259l\u0259n ticar\u0259t yolu \u00fcz\u0259rind\u0259 geni\u015fl\u0259nm\u0259kl\u0259 vacib ticar\u0259t-\u0259snaf\u00e7\u0131l\u0131q m\u0259rk\u0259zl\u0259rin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>X\u0259lif\u0259liyin z\u0259ifl\u0259diyi d\u00f6vrd\u0259 Albaniyan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbi \u0259razil\u0259rind\u0259 qalm\u0131\u015f xristian \u0259halisinin etnik \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rki qal\u0131rd\u0131, IX \u0259srin sonlar\u0131nda is\u0259 ilk yerli feodal knyazl\u0131q (m\u0259liklik) yaran\u0131r v\u0259 X \u0259srin sonlar\u0131nda Albaniya \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 elan edilir<\/p>\n<p>X \u0259sr \u0259rzind\u0259 \u201cb\u0259rpa edilmi\u015f Albaniya\u201d \u00e7ar\u0131n\u0131n hakimiyy\u0259ti h\u0259m\u00e7inin Sanariyaya (adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n Er-eti, Suc-eti v\u0259 Tsuk-eti) v\u0259 K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilinin qon\u015fu \u0259razil\u0259rin\u0259 yay\u0131l\u0131rd\u0131 (akademik A.Y.Kr\u0131mski). Bu feodal d\u00f6vl\u0259t birliyinin Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan qon\u015fu feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 &#8211; G\u0259nc\u0259nin \u015e\u0259ddadil\u0259r \u0259mirliyi, \u015eirvan\u015fahlarla, G\u00fcrc\u00fc-Abxaz \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 v\u0259 Kaxetiya knyazl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259rbi-siyasi m\u00fcbariz\u0259si \u00e7arl\u0131\u011f\u0131n z\u0259ifl\u0259m\u0259sin\u0259, sonra is\u0259 XI \u0259srin lap \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Kaxetiya knyazl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131. \u201cAlban \u00e7arl\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u201d siyasi\u00a0\u00a0t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fcnd\u0259n sonra bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 Alban kils\u0259sinin q\u0259ti z\u0259ifl\u0259m\u0259si ba\u015f verdi.<\/p>\n<p>G\u00fcrc\u00fc katalikosu Melkizedekin etimadnam\u0259si art\u0131q XI \u0259srin birinci r\u00fcb\u00fcn\u0259 aiddir ki, bu da Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rb \u0259razil\u0259rind\u0259 g\u00fcrc\u00fc diofizit (pravoslav) kils\u0259sinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndiyini g\u00f6st\u0259rirdi.G\u00fcrc\u00fc kils\u0259 strukturunun m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si G\u00fcrc\u00fc \u00e7arl\u0131\u011f\u0131nda siyasi vahidl\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259si prosesi il\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n \u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru da \u2013 q\u0259rbi alban torpaqlar\u0131n\u0131n xristian m\u0259d\u0259ni areal\u0131na aid olan xristian \u0259halisin\u0259 do\u011fru etnik-konfessional (milli-dini) geni\u015fl\u0259nm\u0259si ba\u015f verirdi, bu da g\u00fcrc\u00fc dili v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin yay\u0131lmas\u0131, sonra is\u0259 \u0130ori-Alazan \u00e7ay\u0131 h\u00f6vz\u0259si \u0259halisinin tam etnik assimilyasiya v\u0259 onun G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n \u0259sas hiss\u0259si il\u0259 q\u0259ti tarixi-m\u0259d\u0259ni birl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131<\/p>\n<p>\u00c7ar IV Davidin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (1089-1125) S\u0259lcuqlar zaman\u0131 t\u00fcrkl\u0259rin h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f G\u00fcrc\u00fc \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 XII \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq milli dir\u00e7\u0259li\u015f v\u0259 h\u0259rbi-siyasi f\u0259all\u0131q m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoydu ki, bu da y\u00fcz ild\u0259n art\u0131q \u2013 b\u00fct\u00fcn \u00d6n Asiyan\u0131n v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n XIII \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 monqollar t\u0259r\u0259find\u0259n istilas\u0131nad\u0259k davam etdi. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rb b\u00f6lg\u0259sind\u0259 m\u0259hz yaz\u0131lar\u0131, divar nax\u0131\u015flar\u0131 v\u0259 co\u011frafi adlar\u0131 (\u0259ks\u0259r hallarda yerli substrat \u0259sas\u0131nda) g\u00fcrc\u00fc dilind\u0259 olan kils\u0259 v\u0259 monast\u0131rlar\u0131n \u0259sas hiss\u0259si d\u0259 XII \u0259sr\u0259-XIII \u0259srin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir. \u00c7ox \u0259minlikl\u0259 \u015f\u0259rqi-g\u00fcrc\u00fc dill\u0259rind\u0259n oldu\u011fu adland\u0131r\u0131lan\u00a0\u00a0ingiloylar\u0131n dilinin \u0259sas\u0131n\u0131 g\u00fcrc\u00fc-kils\u0259 dilinin yerli alban \u015fiv\u0259l\u0259ri il\u0259 qar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 t\u0259\u015fkil edir. G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n milli-dini (etnik-konfessional) ekspansiyas\u0131na monqollar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 son verildi: Q\u0131z\u0131l Orda xanlar\u0131n\u0131n viranedici basq\u0131nlar\u0131, a\u011f\u0131r vergi v\u0259 m\u00fck\u0259l\u0259fiyy\u0259tl\u0259r b\u00fct\u00fcn b\u00f6lg\u0259nin XII \u0259sr boyunca sosial-iqtisadi v\u0259 demoqrafik t\u0259n\u0259zz\u00fcl ya\u015famas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.\u00a0\u00a0XIII \u0259srin sonlar\u0131ndan ba\u015flayaraq, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 XIV \u0259srd\u0259, b\u00fct\u00fcn dig\u0259r \u0259razil\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbind\u0259 d\u0259 sosial-iqtisadi v\u0259 m\u0259n\u0259vi h\u0259yat\u0131n dir\u00e7\u0259lm\u0259si ba\u015f verir. D\u0259yi\u015fiklikl\u0259r etnik prosesl\u0259rd\u0259 v\u0259 dini islahatlarda\u00a0\u00a0x\u00fcsusil\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Monqol y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri zaman\u0131, yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 XIII-XV \u0259sr d\u00f6vrl\u0259rinin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259&#8230;., C\u0259nubi Qafqaza iyirmid\u0259n art\u0131q t\u00fcrk-monqol tayfalar\u0131 g\u0259lmi\u015fdir v\u0259 onlar\u0131n aras\u0131nda t\u00fcrkl\u0259r \u0259sas yer tuturdu. Onlar h\u0259m\u00e7inin Tiflisd\u0259n \u015e\u0259kiy\u0259d\u0259k \u0130ori \u00e7ay\u0131, Maz\u0131m-\u00e7ay h\u00f6vz\u0259l\u0259ri boyunca v\u0259 s. d\u00fcz\u0259n v\u0259 \u00e7\u00f6l \u0259razil\u0259rini f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 m\u0259nims\u0259yirdil\u0259r. Qazan xan zaman\u0131nda (1295-1304) monqollar t\u0259r\u0259find\u0259n islam\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si il\u0259 m\u00fcs\u0259lman dini yerli \u0259hali aras\u0131nda q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndi. Msxeti katalikos torpaqlar\u0131n\u0131n XIV \u0259srin sonuna aid (1392) immun f\u0259rman\u0131nda dig\u0259rl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda\u00a0\u00a0David Qareci (Davud Qaraca) monast\u0131r\u0131, Yeniseli v\u0259 Laqodexi k\u0259ndl\u0259rinin adlar\u0131 \u00e7\u0259kils\u0259 d\u0259&#8230;.., m\u0259lumdur ki, n\u0259 monast\u0131r\u0131n \u00f6z\u00fc, n\u0259 kils\u0259 tikilil\u0259ri, dem\u0259k olar ki, prixoda malik deyildi. Hesab etm\u0259k olar ki, islam\u0131 yeni q\u0259bul etmi\u015f \u0259halinin \u201cengiloy\u201d, \u201cingiloy\u201d kimi adland\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259hz bu d\u00f6vrd\u0259n ba\u015flan\u0131r. Qeyd olunanlar\u0131 yekunla\u015fd\u0131raraq s\u00f6yl\u0259m\u0259k olar ki, \u0259sl q\u0259rbi Alban torpaqlar\u0131 etnik-siyasi bax\u0131mdan XIV \u0259srin ortalar\u0131ndan Qan\u0131x v\u0259 Qab\u0131rr\u0131 \u00e7aylar\u0131n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 ax\u0131n\u0131 \u00fczr\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Kaxetiya knyazl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015e\u0259kinin Orlatlar s\u00fclal\u0259sinin torpaqlar\u0131 aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f oldular. XVI \u0259srin ortalar\u0131nda (1551) \u015e\u0259ki, ona kimi \u015eirvan (1538) uzun m\u00fcdd\u0259t S\u0259f\u0259vil\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda birl\u0259\u015fmi\u015f Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 olmu\u015fdu.<\/p>\n<p>Car-Balak\u0259n camaat\u0131n\u0131n 1830-cu ild\u0259 rus \u00e7arizmi t\u0259r\u0259find\u0259n tam istilas\u0131ndan v\u0259 1884-c\u00fc ild\u0259\u00a0\u00a0\u0130lisu d\u00f6vl\u0259tinin l\u0259\u011fvind\u0259n sonra ingiloylar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259razi \u0259vv\u0259lc\u0259 Car-Balak\u0259n h\u0259rbi dair\u0259sinin, daha sonra h\u0259rbi-inzibati idar\u0259etm\u0259nin rahatl\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259rk\u0259zi Tiflis olan G\u00fcrc\u00fcstan-\u0130mereti quberniyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015f Balak\u0259n q\u0259zas\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil idi. Qafqaz\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 1844-c\u00fc ild\u0259\u00a0\u00a0\u00a0cani\u015finlik, 1846-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 C\u0259nubi Qafqazda yeni inzibati-quberniyalara b\u00f6l\u00fcnm\u0259 b\u00f6lg\u00fc t\u0259sis edildi, Car-Balak\u0259n camaatl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u0130lisu yen\u0259 d\u0259 x\u00fcsusi h\u0259rbi dair\u0259 kimi qald\u0131. 1860-c\u0131 ild\u0259 bu dair\u0259nin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib ba\u015f\u0131nda dair\u0259 r\u0259isi duran Zaqatala h\u0259rbi dair\u0259sin\u0259 d\u0259yi\u015fdirildi v\u0259 1917-ci ild\u0259 \u00e7ar \u00fcsul-idar\u0259sinin devrilm\u0259sin\u0259d\u0259k art\u0131q Zaqafqaziyadak\u0131 \u00e7ar cani\u015finin\u0259 deyil, \u201cYuxar\u0131 Da\u011f\u0131stan\u0131n h\u0259rbi r\u0259isin\u0259\u201d tabe idi.<\/p>\n<p>Rusiya \u00e7ar \u00fcsul-idar\u0259si \u00f6z m\u00f6vqel\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k, islam v\u0259 m\u00fcridliy\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 yerli \u0259halinin xristianla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259dbirl\u0259r\u0259 \u0259l atd\u0131. Xristianl\u0131\u011f\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si bir s\u0131ra g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r verirdi, o c\u00fcml\u0259d\u0259n k\u0259\u015fk\u0259l (m\u00fclk\u0259darlar\u0131n xeyrin\u0259 vergi) \u00f6d\u0259nm\u0259sind\u0259n azad edirdi v\u0259 b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu Rusiya t\u0259b\u0259\u0259liliyi verirdi. Zaqafqaziya cani\u015fini knyaz Voronsov 1848-1851-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn hesabat\u0131nda yaz\u0131r ki, \u201c\u0259halinin c\u0259lb olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 art\u0131q xristian m\u0259zh\u0259bini q\u0259bul ed\u0259nl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t hesab\u0131na Car-Balak\u0259n dair\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 ki\u00e7ik kils\u0259 tikilir, orada ibad\u0259t xidm\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fcrc\u00fc v\u0259 \u201ctatar\u201d dill\u0259rini bil\u0259n ke\u015fi\u015fl\u0259r g\u00f6nd\u0259rilib\u201d Yerli \u0259halinin xristianla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 prosesi imperator II Aleksandr zaman\u0131 8 iyun 1860-c\u0131 ild\u0259 \u201cPravoslav xristian dininin yay\u0131lmas\u0131 c\u0259miyy\u0259tinin\u201d t\u0259sis edilm\u0259si il\u0259 g\u00fccl\u0259ndi. Bu \u201cC\u0259miyy\u0259t\u201d C\u0259nubi Qafqaz\u0131n ki\u00e7iksayl\u0131 xalqlar\u0131 &#8211; osetinl\u0259r, ihgiloylar, udinl\u0259r, xevsurlar, dig\u0259r da\u011f xalqlar\u0131 v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 buralarda yerl\u0259\u015fmi\u015f rus sektantlar\u0131 \u2013 duxoborlar, baptistl\u0259r, xl\u0131stlar v\u0259 s. aras\u0131nda x\u00fcsusi f\u0259all\u0131q g\u00f6st\u0259rir v\u0259 canf\u0259\u015fanl\u0131q edirdi. \u201cC\u0259miyy\u0259t\u201d M\u00fcq\u0259dd\u0259s Sinoda tabe idi, birba\u015fa r\u0259hb\u0259rliyi is\u0259 rus ruhani \u015f\u0259xsl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda t\u0259yin olunan G\u00fcrc\u00fcstan ekzarx\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irirdi. \u201cC\u0259miyy\u0259t\u201d d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259si hesab\u0131na kils\u0259l\u0259r tikir, d\u00fcny\u0259vi v\u0259 ruhani m\u0259kt\u0259bl\u0259r t\u0259sis edir, geni\u015f missioner (dini t\u0259bli\u011fat) i\u015fi apar\u0131rd\u0131. G\u00f6st\u0259ril\u0259n t\u0259zyiq\u0259 davam g\u0259tirm\u0259y\u0259n \u0259halinin bir hiss\u0259si k\u00f6n\u00fcll\u00fc-m\u0259cburi xristianla\u015fd\u0131rmaya qar\u015f\u0131 etiraz olaraq \u00f6z ev v\u0259 obalar\u0131n\u0131, k\u0259ndl\u0259rini t\u0259rk edirdi: 1862-ci ild\u0259 t\u0259kc\u0259 \u018fliabad k\u0259ndind\u0259n 40 ail\u0259 k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f v\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131nda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Ke\u015fi\u015f \u0130rodion Okropiridze 1892-1895-ci ill\u0259rd\u0259 Kaxid\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 dair hesabat\u0131nda qeyd etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdu ki, \u201cd\u00fcny\u0259vi hakimiyy\u0259tin yard\u0131m\u0131 olmadan biz apostol i\u015fimizd\u0259 (y\u0259ni ingiloylar\u0131n xristianla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda \u2013 Y.N.) u\u011fursuzlu\u011fa m\u0259hkumuq\u201d.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Lakin yen\u0259 d\u0259 XIX \u0259srin sonlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul ed\u0259nl\u0259rin say\u0131 1000-\u0259 yax\u0131n ev\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. \u00c7ar m\u0259muru K.Qan yaz\u0131r ki, \u201cQaxda, dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn \u0259hali xristianla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b, dig\u0259r ingiloy k\u0259ndl\u0259rind\u0259 is\u0259 bir ail\u0259d\u0259\u00a0\u00a0h\u0259m m\u00fcs\u0259lmana, h\u0259m xristiana rast g\u0259lm\u0259k olar, bu da ail\u0259daxili m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olur\u201d\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0M\u0259mur Qax\u0131 t\u0259sad\u00fcf\u0259n qeyd etmir, \u00e7\u00fcnki, m\u0259hz burada 1869-cu ild\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131\u00a0\u00a0yeni\u00a0\u00a0q\u0259bul\u00a0\u00a0ed\u0259nl\u0259rin\u00a0\u00a0\u00a0\u00f6vladlar\u0131\u00a0\u00a0\u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0\u00a0ilk\u00a0\u00a0birsiniflik\u00a0\u00a0m\u0259kt\u0259b\u00a0\u00a0\u00a0a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, 1889-cu ild\u0259 is\u0259 ikiillik m\u0259kt\u0259b\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. G\u00fcrc\u00fc ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u2013 mesenat v\u0259 maarif\u00e7il\u0259r Q.Eristali, Q.Orbeliani, S.\u015ealika\u015fvili, \u0130.Tarxan-Mouravi v\u0259 b. \u2013 yerli \u0259halini inand\u0131ra bildi v\u0259 onlar\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 1908-ci ild\u0259n Qax m\u0259kt\u0259bind\u0259 g\u00fcrc\u00fc\u00a0\u00a0dili d\u0259 t\u0259dris olunma\u011fa ba\u015fland\u0131. Tezlikl\u0259 Qax m\u0259kt\u0259bi el\u0259 h\u0259min g\u00fcrc\u00fc maarif\u00e7il\u0259rinin v\u0259 onlar\u0131n emissarlar\u0131n\u0131n say\u0131 il\u0259 dair\u0259d\u0259 \u0259n \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259kt\u0259b\u0259 \u00e7evrildi \u2013 1913-c\u00fc ild\u0259 burada art\u0131q 178 \u015fagird t\u0259hsil al\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, zorak\u0131 xristianla\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259sind\u0259 azsayl\u0131 ingiloy etnosu iki dini icmaya b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f oldu. Haz\u0131rda m\u00fcs\u0259lman icmas\u0131n\u0131n \u0259sas hiss\u0259si \u00f6z\u00fcn\u00fc az\u0259rbaycanl\u0131lardan ay\u0131rm\u0131r, h\u0259r\u00e7\u0259nd \u00f6t\u0259n \u0259srin 80-ci ill\u0259rinin sonlar\u0131nda Az\u0259rbaycan SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u0259mi\u015f v\u0259 m\u0259suliyy\u0259tsiz q\u0259rarlar\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u018fliabad v\u0259 Mosul k\u0259ndl\u0259rind\u0259 ingiloy-m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fcrc\u00fc m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7\u0131ld\u0131. Bundan ba\u015fqa, 1989-cu ilin yanvar\u0131nda Qaxda M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi g\u00fcrc\u00fc kils\u0259si a\u00e7\u0131ld\u0131. Bu is\u0259 q\u0259tiyy\u0259n yolverilm\u0259zdir, \u00e7\u00fcnki, ingiloylara onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259, h\u0259m sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259, h\u0259m haz\u0131rki zamanda guya onlar\u0131n g\u00fcrc\u00fc mill\u0259tin\u0259 aid olmalar\u0131na dair fikirl\u0259r \u015famil edilir.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259nin s\u0259rh\u0259d-\u0259razi t\u0259r\u0259fin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, bu problem C\u0259nubi Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n 1918-ci ilin may\u0131nda m\u00fcst\u0259qillik qazanmalar\u0131ndan d\u0259rhal sonra yarand\u0131.<\/p>\n<p>O zaman Zaqatala dair\u0259sin\u0259 dair m\u00fcbahis\u0259 s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llini tapd\u0131: 1918-ci ilin 26 iyununda \u0259halisinin 91%-i m\u00fcs\u0259lman olan dair\u0259 Az\u0259rbaycana birl\u0259\u015fdirildi v\u0259<\/p>\n<p>1919-cu ild\u0259 Zaqatala qubernatorlu\u011fu elan edildi. \u018fv\u0259zind\u0259 Bor\u00e7al\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si a\u015f\u0131q qald\u0131, bel\u0259 ki, Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi G\u00fcrc\u00fcstanla yaranm\u0131\u015f toqqu\u015fman\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259mirdi. Lakin, h\u0259tta buna baxmayaraq, G\u00fcrc\u00fcstan men\u015fevik h\u00f6kum\u0259ti 21 fevral 1921-ci ild\u0259, \u00f6z\u00fcn\u00fcn 25 fevral 1921-ci il tarixd\u0259 s\u00fcqutu \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259, q\u0259bul etdiyi\u00a0\u00a0Konstitusiyaya Acar\u0131stana, Abxaziyaya, \u201cSaingiloya\u201d, y\u0259ni Zaqatala dair\u0259sin\u0259 muxtariyy\u0259t statusu verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 madd\u0259 daxil edir<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259 Sovetl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 qald\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. M\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 5 iyun 1921-ci ild\u0259 Zaqafqaziya M\u0130K-nin tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Az\u0259rbaycan Sovet respublikalar\u0131n\u0131n s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini birg\u0259<\/p>\n<p>konfrans\u0131 onlar\u0131n \u0259razisini q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259ndirir v\u0259 Zaqatala dair\u0259sinin Az\u0259rbaycan SSR\u0130 t\u0259rkibin\u0259 daxil oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n<p>S\u0259rh\u0259dl\u0259r\u0259 yenid\u0259n bax\u0131lmas\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259si Az\u0259rbaycan qar\u015f\u0131s\u0131nda \u0259n ciddi \u015f\u0259kild\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 qalxd\u0131. Stalin v\u0259 Beriya siyas\u0259ti ittifaq respublikalar\u0131n\u0131n n\u0259inki etnik, h\u0259m d\u0259 d\u00f6vl\u0259t-inzibati s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin t\u00fcrkdilli xalqlar hesab\u0131na d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015fdi ki, bu da Stalin arxivind\u0259n m\u0259xfi materiallarla t\u0259sdiql\u0259nir 5 may 1944-c\u00fc ild\u0259 SSR\u0130 D\u00f6vl\u0259t m\u00fcdafi\u0259 komit\u0259sinin tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 5 iyun 1921-ci il konfrans\u0131n\u0131n q\u0259rarlar\u0131na yenid\u0259n bax\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 konfrans \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131r. Arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259n g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, konfrans h\u0259min \u0259razil\u0259rin G\u00fcrc\u00fcstana verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir sa\u011flam m\u0259ntiqi d\u0259lil, \u0259sas tapa bilmir \u2013 n\u0259 tarixi, n\u0259 demoqrafik \u2013 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r, indiki kimi, b\u00f6lg\u0259 \u0259halisinin c\u00fczi hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil edirdi \u2013 v\u0259 g\u00fcrc\u00fc t\u0259r\u0259fini bundan sonra da h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259nin qald\u0131r\u0131lmas\u0131nda imtina bar\u0259d\u0259 m\u00fcvafiq b\u0259yannam\u0259 imzalama\u011fa m\u0259cbur edir. S\u0259n\u0259di G\u00fcrc\u00fcstan KP(b) MK katibi \u015eaduri imzalay\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fminik ki, dost olan qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131n c\u0131l\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li elm \u201cxadiml\u0259rinin\u201d b\u00fct\u00fcn bu \u00e7abalar\u0131\u00a0\u00a0m\u00fcasir al\u0259md\u0259 ziyandan ba\u015fqa he\u00e7 n\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>G\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz kimi, Zaqatala \u0259razisinin guya G\u00fcrc\u00fcstana aid olmas\u0131na dair son ill\u0259rd\u0259 qald\u0131r\u0131lan hay-k\u00fcy\u00fcn he\u00e7 bir tarixi v\u0259 ya etnik \u0259sas\u0131 yoxdur. Hesab edirik ki, 1836-c\u0131 ild\u0259 \u00e7ar Rusiyas\u0131\u00a0\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n l\u0259\u011fv edilmi\u015f Alban avtokefal kils\u0259sinin Az\u0259rbaycanda d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 qeydiyyatdan ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli t\u0259\u015fkilati b\u0259rpa plan\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu t\u0259dbir yerli\u00a0\u00a0Az\u0259rbaycan tayfalar\u0131n\u0131n xristian \u0259halisind\u0259n olan udinl\u0259r \u2013 ingiloylar\u0131n etno-dini assimilyasiyas\u0131na m\u0259ruz qalm\u0131\u015f azsayl\u0131 xalq\u0131n do\u011fma obalar\u0131na qaytar\u0131lmas\u0131na imkan ver\u0259r v\u0259 \u00f6lk\u0259mizin daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmaq v\u0259 uydurulmu\u015f \u0259razi iddialar\u0131 qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min aradan qalxm\u0131\u015f olar.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>D\u0259rc olunub:<\/strong>\u00a0\u201cAz\u0259rbaycan arxeologiyas\u0131 v\u0259 etnoqrafiyas\u0131\u201d jurnal\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><strong>Tarix eliml\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru. Dossent Yunis N\u0259sibli.<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong>\u201cSaingilo\u201d adlanan b\u00f6lg\u0259 (1919-cu il\u0259d\u0259k Zaqatqlq h\u0259rbi dair\u0259si, haz\u0131rda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Zaqatala, Qa&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3138,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[7],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/289"}],"collection":[{"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=289"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/289\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3140,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/289\/revisions\/3140"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3138"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=289"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=289"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/ru_RU\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=289"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}