{"id":281,"date":"2017-11-07T11:51:12","date_gmt":"2017-11-07T07:51:12","guid":{"rendered":"http:\/\/keshikchidaq.az\/?p=281"},"modified":"2020-05-27T12:35:10","modified_gmt":"2020-05-27T08:35:10","slug":"kesikcidag-magara-m%c9%99b%c9%99dl%c9%99r-kompleksi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/content\/281","title":{"rendered":"\u201cKe\u015fik\u00e7ida\u011f\u201d  ma\u011fara-m\u0259b\u0259dl\u0259r kompleksi"},"content":{"rendered":"<p align=\"center\"><strong><em>UOT 069.4:069.6<\/em><\/strong><\/p>\n<p align=\"justify\">Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim v\u0259 z\u0259ngin tarix\u0259 malik olan b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 A\u011fstafa rayonudur. Bu rayonda \u00fcmumilikd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif tarixi d\u00f6vrl\u0259r \u00fczr\u0259 40-a yax\u0131n abid\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00fcrc\u00fcstanla s\u0259rh\u0259dd\u0259 Qatarda\u011f silsil\u0259si Ceyran\u00e7\u00f6l adlanan \u0259razid\u0259 qumsal da\u011flar\u0131n qayal\u0131qlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259, gedi\u015f-g\u0259li\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn o q\u0259d\u0259r d\u0259 asan olmayan bir yerd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cKe\u015fik\u00e7iqala\u201d v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda freskalarla z\u0259ngin ma\u011fara &#8211; m\u0259b\u0259dl\u0259r kompleksi m\u0259hz bu rayonun \u0259razisind\u0259dir.<\/p>\n<p align=\"justify\"><!--more-->Bir m\u00fcdd\u0259t bu \u0259razi qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259 s\u00fcni m\u00fcbahis\u0259 m\u00f6vzusuna \u00e7evril\u0259r\u0259k, \u0259sass\u0131z s\u00f6z-s\u00f6hb\u0259tl\u0259r do\u011furmu\u015fdur. H\u0259min yerd\u0259ki z\u0259ngin tarixi -etnoqrafik, maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin \u0259h\u0259miyy\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev 2005-ci ilin oktyabr ay\u0131n\u0131n 12-d\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259raziy\u0259 s\u0259f\u0259r etmi\u015f, abid\u0259l\u0259rl\u0259 yerind\u0259c\u0259 \u0259yani \u015f\u0259kild\u0259 tan\u0131\u015f olmu\u015fdur. C\u0259nab Prezident buradak\u0131 maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin daha da d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si, qorunmas\u0131 v\u0259 t\u0259bli\u011f edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 19 dekabr, 2007-ci ild\u0259n etibar\u0259n 2563 sayl\u0131 s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n \u0259razini \u201cKe\u015fik\u00e7ida\u011f\u201d D\u00f6vl\u0259t Tarix-M\u0259d\u0259niyy\u0259t Qoru\u011fu elan etmi\u015fdir. H\u0259min vaxtdan qoru\u011fun \u0259razisind\u0259ki strateji c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr y\u00fcks\u0259klikl\u0259rd\u0259n biri \u00f6lk\u0259 Prezidentinin \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 &#8220;\u0130lham \u018fliyev ad\u0131na zirv\u0259&#8221; adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Zirv\u0259d\u0259 m\u00f6ht\u0259r\u0259m Prezidentin ad\u0131 v\u0259 m\u0259lum f\u0259rman\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan m\u0259lumat l\u00f6vh\u0259si iri da\u015flardan d\u00fcz\u0259ldilmi\u015f postament \u00fcz\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir.<br \/>\nQoru\u011fun \u0259razisi bir qala, iki m\u0259b\u0259d, bir inanc yeri (Q\u00fcdr\u0259t bula\u011f\u0131) olmaqla, 70-d\u0259n \u00e7ox ma\u011fara-m\u0259b\u0259d kompleksind\u0259n ibar\u0259tdir.<br \/>\n\u018frazid\u0259ki maddi-m\u0259d\u0259niyy\u0259t obyektl\u0259rinin tarixi haqq\u0131nda fikirl\u0259r m\u00fcbahis\u0259lidir. Lakin bununla bel\u0259, m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r arxeoloji, el\u0259c\u0259 d\u0259 tikinti-in\u015faat materiallar\u0131na \u0259sas\u0259n \u0259razinin tarixi d\u00f6vr\u00fcn\u00fc \u0259sasland\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. B\u0259zi m\u00fclahiz\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u0259min \u0259razi aya, g\u00fcn\u0259\u015f\u0259, m\u00fcxt\u0259lif bitki v\u0259 heyvanlara etiqad g\u00f6st\u0259r\u0259n insanlarla yana\u015f\u0131, oda sitayi\u015f ed\u0259n at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stl\u0259rin \u0259sas dini etiqad m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n olmu\u015fdur.<br \/>\nM\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, Albaniyada xristian d\u00fcnyas\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qafqazda \u0259n q\u0259dim kils\u0259l\u0259rd\u0259n biri olan avtokefal apostol kils\u0259si var idi. Burada ilk xristian icmalar\u0131 IV \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r, y\u0259ni xristianl\u0131\u011f\u0131n d\u00f6vl\u0259t dinin\u0259 \u00e7evrilm\u0259sind\u0259n daha \u0259vv\u0259l yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Eram\u0131z\u0131n ilk \u0259srl\u0259rind\u0259 Yerus\u0259limd\u0259n, Suriyadan g\u0259lmi\u015f xristian missionerl\u0259ri \u2013 apostollar (h\u0259varil\u0259r) ilk xristian icmalar\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131lar. Alban tarix\u00e7isi M.Kalankatuklunun m\u0259lumat\u0131na \u0259sas\u0259n, Gis (indiki Ki\u015f) k\u0259ndi v\u0259 oradak\u0131\u00a0 m\u0259b\u0259d \u015e\u0259rqin b\u00fct\u00fcn kils\u0259l\u0259ri v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131d\u0131r [2, s. 181].<br \/>\nM\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259rildiyi kimi, IV \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 \u00e7ar Urnayr\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 xristianl\u0131q Qafqaz Albaniyas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t dini elan edildi. Xristianl\u0131qla yana\u015f\u0131 q\u0259dim yerli etiqadlar da qalmaqda idi. Alban \u0259lifbas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131, kils\u0259 m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131, Suriya v\u0259 yunan dill\u0259rind\u0259n Bibliya v\u0259 ba\u015fqa dini \u0259d\u0259biyyatlar\u0131n alban dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilm\u0259si, xristianl\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131. IV-V \u0259srl\u0259rd\u0259 Alban kils\u0259si Roma kils\u0259sin\u0259 tabe idi v\u0259 kils\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 \u2013 yepiskoplar Romada t\u0259sdiq olunurdu. Bu v\u0259ziyy\u0259t 451-ci ild\u0259 Xalkedonda \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lm\u0131\u015f IV \u00dcmumd\u00fcnya\u00a0 kils\u0259 y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131nda \u2013 xristian al\u0259mind\u0259 Q\u0259rb v\u0259 \u015e\u0259rq kils\u0259l\u0259ri aras\u0131nda (monofizitl\u0259r v\u0259 diofizitl\u0259r)\u00a0 doqmatik m\u00fcbariz\u0259 ba\u015flayana q\u0259d\u0259r davam etmi\u015fdir. 506-c\u0131 ild\u0259 Dvin m\u0259clisind\u0259 Alban kils\u0259si dig\u0259r \u015e\u0259rq kils\u0259l\u0259ri kimi monofizitliyi q\u0259bul etdi. 551-ci ild\u0259 Dvin m\u0259clisind\u0259 is\u0259 Bizans kils\u0259sind\u0259n ayr\u0131l\u0131b avtokefal (m\u00fcst\u0259qil) oldu [1, s. 214]. Alban kils\u0259sinin m\u00fcst\u0259qilliyi iki s\u0259b\u0259bl\u0259 \u015f\u0259rtl\u0259nirdi: kils\u0259nin apostol \u0259sasl\u0131 olmas\u0131 v\u0259 Albaniyan\u0131n siyasi statusu \u2013 onun \u015e\u0259rqi Roma imperiyas\u0131ndan tam m\u00fcst\u0259qilliyi. V-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Albaniyada 12 yepiskopluq var idi [2, s. 181].<br \/>\n\u0130slam dininin Az\u0259rbaycanda yay\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259bii ki, xristianl\u0131q t\u0259dric\u0259n z\u0259ifl\u0259yirdi. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, m\u0259hz islam\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259\u00a0 ma\u011fara-m\u0259b\u0259dl\u0259r albanlar\u0131n \u00f6zl\u0259rini v\u0259 dinl\u0259rini m\u00fchafiz\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131n s\u0131\u011f\u0131naca\u011f\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdir. M\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 burada k\u00fctl\u0259vi ya\u015fay\u0131\u015f\u0131n olmas\u0131 da istisna deyildir.<br \/>\nXVIII -XIX \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda xristianl\u0131\u011f\u0131n z\u0259ifl\u0259m\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar m\u0259b\u0259dl\u0259r xarabal\u0131\u011fa \u00e7evrilm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. 1836-c\u0131 ild\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin erm\u0259ni katolikoslu\u011funun t\u0259kidi il\u0259 Peterburq M\u00fcq\u0259dd\u0259s Sinodu t\u0259r\u0259find\u0259n alban katolikoslu\u011funu l\u0259\u011fv ed\u0259r\u0259k erm\u0259ni katolikoslu\u011funun tabeliyin\u0259 verildi. Bel\u0259likl\u0259, Qafqaz Albaniyas\u0131nda m\u00f6vcud olan alban katolikoslu\u011funun m\u00fcst\u0259qil f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 son qoyuldu. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n g\u00fcrc\u00fcl\u0259r ma\u011fara -m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 b\u00f6y\u00fck s\u0259yl\u0259 t\u0259bli\u011fat v\u0259 b\u0259dii t\u0259rtibat i\u015fl\u0259rin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015flar.<br \/>\n\u201cKe\u015fik\u00e7i\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan v\u0259 yerli \u0259hali t\u0259r\u0259find\u0259n s\u0131ld\u0131r\u0131m dik qayada tikilmi\u015f Ke\u015fik\u00e7i qalas\u0131 \u00f6z memarl\u0131q qurulu\u015funun x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259ki dig\u0259r qalalarla \u00e7ox ox\u015fard\u0131r.<br \/>\nStrateji bax\u0131mdan \u0259n h\u00fcnd\u00fcr yerd\u0259 (d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n 840 m h\u00fcnd\u00fcrl\u00fckd\u0259) sal qaya \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fcdafi\u0259 m\u0259qs\u0259dil\u0259 tikilmi\u015f bu qalan\u0131n in\u015fa edilm\u0259si, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n g\u0259ldiyi q\u0259na\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, t\u0259xmini olaraq erk\u0259n orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid edilir. \u00dc\u00e7 m\u0259rt\u0259b\u0259d\u0259n ibar\u0259t olan qala 11metr h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcnd\u0259dir, onun \u00fcmumi plan\u0131 5&#215;5,25 m-dir v\u0259 qeyd edildiyi kimi s\u0131rf m\u00fcdafi\u0259 m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131m\u0131\u015fd\u0131r. Bunu onun ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc m\u0259rt\u0259b\u0259sind\u0259 d\u00f6rd t\u0259r\u0259f\u0259 baxan m\u00fc\u015fahid\u0259 p\u0259nc\u0259r\u0259-g\u00f6zl\u00fckl\u0259rinin (maz\u011fallar\u0131n) olmas\u0131 bir daha \u0259yani olaraq t\u0259sdiq edir. Qalan\u0131n b\u00fct\u00fcn h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc boyunca onun m\u00f6hk\u0259mliyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7\u00f6l t\u0259r\u0259fd\u0259n divara birl\u0259\u015fdirilmi\u015f \u0259lav\u0259 s\u00fctun m\u00f6vcuddur. Onun eni 130 sm,\u00a0 divara do\u011fru qal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 50 sm-dir.<br \/>\nBu qalada da Az\u0259rbaycan memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olan ta\u011f formas\u0131 m\u00f6vcuddur. K\u0259rpicd\u0259n v\u0259 da\u015fdan olan ta\u011flar memarl\u0131qda praktik \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131yaraq m\u00f6hk\u0259mliyi t\u0259min edirdi. Qalan\u0131n tikintisind\u0259 yerli t\u0259bii da\u015fdan, q\u0131rm\u0131z\u0131 k\u0259rpicd\u0259n istifad\u0259 edilmi\u015fdir v\u0259 onun divar\u0131n\u0131n qal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 bir metr\u0259 \u00e7at\u0131r. \u018frazid\u0259 s\u0131rf dini etiqad \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f daha iki m\u0259b\u0259d qalaya nisb\u0259t\u0259n sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 tikilmi\u015fdir. H\u0259min tikilil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 olan dig\u0259r Alban d\u00f6vr\u00fcn\u0259 m\u0259xsus abid\u0259l\u0259rin memarl\u0131q qurulu\u015fu il\u0259 yax\u0131n ox\u015farl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r [4; 6]. Onlardan biri da\u011fa birl\u0259\u015fdirilmi\u015f, dig\u0259ri is\u0259 (mehrab absidas\u0131 olan) da\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 nisb\u0259t\u0259n hamar yerd\u0259 tikilmi\u015fdir. H\u0259min m\u0259b\u0259dl\u0259r m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n m\u0259nb\u0259d\u0259ki foto\u015f\u0259kill\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n 1948-ci il\u0259 kimi yarars\u0131z v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmu\u015flar [10].<br \/>\nQoru\u011fun \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olan ma\u011fara-m\u0259b\u0259dl\u0259rin\u00a0 interyeri freskalarla kifay\u0259t q\u0259d\u0259r z\u0259ngindir. Vaxtil\u0259 alban rahibl\u0259rinin sitayi\u015f yeri olan bu ma\u011fara-m\u0259b\u0259dl\u0259r kompleksind\u0259ki freskalar\u00a0 \u201c\u0130ncil\u201dd\u0259n\u00a0 g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzular \u0259sas\u0131nda xristian dininin t\u0259bli\u011fi m\u0259qs\u0259dil\u0259 g\u00fcrc\u00fc dindarlar\u0131n\u0131n burada yerl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n sonra yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, s\u00f6z\u00fcged\u0259n obyektd\u0259 tarix boyu formala\u015fm\u0131\u015f dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r davam etdirilmi\u015fdir. Lakin burada m\u00f6vcud olmu\u015f ya\u015fay\u0131\u015f \u2013 m\u0259i\u015f\u0259t amili, m\u0259i\u015f\u0259t m\u0259d\u0259niyy\u0259ti birinci olaraq qal\u0131r.<br \/>\nFreskalar\u0131n t\u0259dqiqi il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk \u00f6nc\u0259 onu qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, ma\u011faralar\u0131n\u00a0 interyerind\u0259 kompozisiyalar\u0131n yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si miqyasla tam uy\u011funsuzluq t\u0259\u015fkil edir. Bel\u0259 ki, h\u0259min kompozisiyalar bitkin s\u00fcjet x\u0259tti \u0259sas\u0131nda deyil, g\u00f6st\u0259rdiyimiz kimi, interyerin miqyas\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmadan p\u0259rak\u0259nd\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259nilmi\u015f m\u00fcxt\u0259lif dini s\u0259hn\u0259 v\u0259 obrazlardan ibar\u0259tdir. Bu fakt bir daha t\u0259sdiq edir ki, ma\u011faralar \u00e7ox \u0259vv\u0259ll\u0259r \u00f6zg\u0259 funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015f, m\u00f6vcud olmu\u015fdur. V\u0259 h\u0259tta ma\u011faralar\u0131n divar s\u0259thind\u0259 b\u0259zi ki\u00e7ik hiss\u0259l\u0259rd\u0259 sad\u0259c\u0259 bo\u015flu\u011fu doldurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 v\u0259 formada xa\u00e7 t\u0259svirl\u0259rin\u0259 rast g\u0259linir. Bu xa\u00e7lardan biri (dig\u0259r xa\u00e7larla m\u00fcqayis\u0259d\u0259 daha b\u00f6y\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 t\u0259svir edilmi\u015f) rus pravoslav kils\u0259 xa\u00e7\u0131 il\u0259 eynilik t\u0259\u015fkil edir. Bu da ehtimal yarad\u0131r ki, freskalar\u0131 i\u015fl\u0259y\u0259n r\u0259ssam rus m\u0259n\u015f\u0259li olmu\u015fdur. Kompozisiyalarda m\u00fc\u0259yy\u0259n vizual effektl\u0259rin olmas\u0131 diqq\u0259t \u00e7\u0259ks\u0259 d\u0259, \u00fcmumilikd\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckd\u0259 onlar qeyri-pe\u015f\u0259kar s\u0259viyy\u0259d\u0259, \u00f6z\u00fc d\u0259 t\u0259l\u0259sik i\u015fl\u0259nilmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, kompozisiyalarda \u0259\u015fyalar\u0131n h\u0259cm-f\u0259za qurulu\u015funda, m\u00fchitin h\u0259cm-m\u0259kan d\u0259rinliyinin verilm\u0259sind\u0259 perspektiv qanunlara bacar\u0131qs\u0131zl\u0131qdan riay\u0259t edilm\u0259mi\u015fdir.<br \/>\nG\u00f6st\u0259ril\u0259n obyektd\u0259ki freskalar\u0131n tarixini s\u00f6yl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, d\u00fcnya freska yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n tarixini q\u0131sa da olsa, n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irm\u0259k laz\u0131m g\u0259lir.<br \/>\nM\u0259lum oldu\u011fu kimi, freskalarda akvareld\u0259n geni\u015f istifad\u0259 olunur. A\u011f boyaq qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f qeyri-\u015f\u0259ffaf akvarel h\u0259l\u0259 Q\u0259dim Misird\u0259 v\u0259 antik d\u00f6vr inc\u0259s\u0259n\u0259tind\u0259, h\u0259m\u00e7inin orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Avropa v\u0259 Asiyada m\u0259lum idi. T\u0259miz a\u011f boyaq qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f akvarel XV \u0259srd\u0259n t\u0259tbiq olunma\u011fa ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. XV-XVII \u0259srl\u0259rd\u0259n etibar\u0259n akvareld\u0259n qrav\u00fcra, \u00e7ertyoj, tablo v\u0259 freska eskizl\u0259rinin r\u0259ngl\u0259nm\u0259sind\u0259 istifad\u0259 edilirdi [1, s.199].<br \/>\nT\u0259dqiq edil\u0259n freskalarda t\u0259bii ki, ikinci olan \u2013 y\u0259ni t\u0259miz akvareld\u0259n istifad\u0259 edilmi\u015fdir. Sonradan onlar\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 x\u00fcsusi \u015fir\u0259 (lak) \u00e7\u0259kilmi\u015fdir. Freskalarda diqq\u0259t \u00e7\u0259k\u0259n kompozisiyalardan biri m\u0259\u015fhur \u201cSirli ax\u015fam\u201d, yaxud \u201cM\u0259xfi ax\u015fam\u201d m\u00f6vzusundad\u0131r. Xristianl\u0131qda m\u0259\u015fhur olan v\u0259 d\u0259rin f\u0259ls\u0259fi m\u0259nan\u0131 ehtiva ed\u0259n bu m\u00f6vzunun \u00f6z\u00fc d\u0259 ma\u011faralar\u0131n birind\u0259 divar s\u0259thind\u0259 s\u00f6n\u00fck, s\u0259liq\u0259siz v\u0259 dem\u0259k olar ki, tamamlanmam\u0131\u015f \u015f\u0259kild\u0259 yerin\u0259 yetirilmi\u015fdir.<br \/>\nM\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131n t\u0259bli\u011fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan bu m\u00f6vzuya aid 10-larla r\u0259sm \u0259s\u0259ri i\u015fl\u0259nilmi\u015fdir [8, s. 84-99]. T\u0259bii ki, bunlardan \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259mi Leonardo da Vin\u00e7inin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na m\u0259xsus olan \u201cM\u0259xfi ax\u015fam\u201d tablosudur [8; 9].<br \/>\nMilan yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Santa-Mariya delle Qratsiye monast\u0131r\u0131nda 1495-1498-ci ill\u0259rd\u0259\u00a0 i\u015fl\u0259nmi\u015f bu \u0259s\u0259r Leonardonun bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r saxlan\u0131lm\u0131\u015f \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc (460&#215;880) yegan\u0259 freskas\u0131d\u0131r. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n son ara\u015fd\u0131rmalar\u0131nda bu \u0259s\u0259rd\u0259 h\u0259tta m\u00fc\u0259yy\u0259n musiqi kodlar\u0131n\u0131n olmas\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, dem\u0259k olar ki, heyr\u0259tamiz z\u0259ka sahibi olan Leonardonun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na m\u0259xsus n\u00fcmun\u0259l\u0259rd\u0259 a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f m\u0259qamlar h\u0259l\u0259 d\u0259 qalmaqdad\u0131r.<br \/>\nMa\u011fara-m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n m\u00f6vzuya aid kompozisiyada obrazlar\u0131n, y\u0259ni \u0130sa M\u0259sihin t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rinin say\u0131 \u0259n\u0259n\u0259vi olaraq 12 deyil, daha azl\u0131q t\u0259\u015fkil edir. \u00c7\u00fcnki ma\u011faran\u0131n divar s\u0259thinin h\u0259cmi ki\u00e7ik oldu\u011fundan, \u00e7oxfiqurlu kompozisiyada obrazlar\u0131n laz\u0131mi sayda yerin\u0259 yetirilm\u0259si m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131r. Kompozisiyada bir s\u0131rada verilmi\u015f obrazlar\u0131n arxas\u0131nda, bir q\u0259d\u0259r yuxar\u0131da sonradan dig\u0259r fiqurun t\u0259svir edilm\u0259sin\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rils\u0259 d\u0259, lakin onun yaln\u0131z kontur x\u0259tl\u0259ri\u00a0 verilmi\u015fdir. H\u0259min fiqurun kontur x\u0259tl\u0259rinin \u00fcmumi kompozisiyada art\u0131q, y\u0259ni yamaq kimi oldu\u011funu hiss ed\u0259n r\u0259ssam bu obraz\u0131 tamamlamam\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7\u00fcnki h\u0259min fiqur kompozisiyan\u0131n \u00fcmumi qurulu\u015funu pozur.<br \/>\nBu material\u0131n m\u00fc\u0259llifi 2008, 2009, 2010, 2012-ci ill\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif vaxtlar\u0131nda g\u00f6st\u0259ril\u0259n obyektl\u0259rd\u0259 ciddi t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri aparm\u0131\u015fd\u0131r (birinci d\u0259f\u0259 y\u0259ni 2008-ci ilin yay\u0131nda t\u0259dqiqat zaman\u0131 orada m\u0259nim h\u0259yat\u0131m\u0131 \u201cN\u201d sayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259nin \u0259sg\u0259ri y\u00fcks\u0259kliy\u0259 \u201crekord\u201d g\u00f6st\u0259rici il\u0259 qalxaraq g\u0259tirdiyi k\u0259ndirl\u0259 xilas etmi\u015fdir \u2013\u00a0<em>\u0130.H<\/em>.). H\u0259min t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259rinin n\u0259tic\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n, dey\u0259 bil\u0259rik ki, ma\u011fara-m\u0259b\u0259d kompleksl\u0259rind\u0259ki freskalar\u0131n i\u015fl\u0259nilm\u0259 tarixi (r\u0259ngl\u0259rin keyfiyy\u0259t g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin\u0259, suvaq material\u0131na,\u00a0 el\u0259c\u0259 d\u0259 kompozisiyalar\u0131n texniki v\u0259 b\u0259dii \u00fcslub x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259) XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131na aid edil\u0259 bil\u0259r [3; 5; 7]. G\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 indiki G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 olan monast\u0131r kompleksind\u0259ki freskalar\u0131n yaranma tarixinin daha \u0259vv\u0259lki d\u00f6vrl\u0259r\u0259 aid oldu\u011fu qeyd edilir [10].<br \/>\nBununla bel\u0259, freskalar i\u015fl\u0259nildiyi d\u00f6vr\u00fcn realist t\u0259svir metodunun ifad\u0259si olaraq, divar boyakarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259yani n\u00fcmun\u0259si bax\u0131m\u0131ndan maraql\u0131 v\u0259 qiym\u0259tlidir. H\u0259min freskalardak\u0131 yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri g\u00fcrc\u00fc \u0259lifbas\u0131na \u0259saslan\u0131r v\u0259 burada g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin xristianl\u0131\u011f\u0131n t\u0259bli\u011fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n i\u015fl\u0259r aparmas\u0131n\u0131 inkar etm\u0259k olmazd\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, g\u00f6st\u0259ril\u0259n yarad\u0131c\u0131l\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin m\u00fct\u0259madi olaraq ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, \u00fcmumilikd\u0259 h\u0259min obyektl\u0259rd\u0259ki xristian inc\u0259s\u0259n\u0259tinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli olard\u0131. Bu m\u0259nada s\u00f6z\u00fcged\u0259n \u0259razid\u0259ki ma\u011fara-m\u0259b\u0259dl\u0259r kompleksind\u0259 s\u0259n\u0259t\u015f\u00fcnaslar v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u015f\u00fcnaslar t\u0259r\u0259find\u0259n beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n, el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n restavrasiya i\u015fl\u0259rinin davaml\u0131 olaraq apar\u0131lmas\u0131na ehtiyac vard\u0131r.<br \/>\nB\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131, h\u0259min \u0259razid\u0259 m\u00fcxt\u0259lif tarixi d\u00f6vr v\u0259 sah\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r qrupundan ibar\u0259t olan ekspedisiyan\u0131n qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u015f\u0259raitind\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259si daha m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun olard\u0131. \u00c7\u00fcnki, G\u00fcrc\u00fcstan t\u0259r\u0259find\u0259n David Qareci monast\u0131r kompleksind\u0259 t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri h\u0259l\u0259 1921-ci ilin pay\u0131z\u0131nda apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00fcrc\u00fcstan t\u0259r\u0259find\u0259n Bertubani adland\u0131r\u0131lan \u0259razid\u0259ki abid\u0259l\u0259rin,\u00a0 ma\u011fara-m\u0259b\u0259dl\u0259r kompleksinin ad\u0131 \u00e7\u0259kilir. Lakin h\u0259min obyekt haqq\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Ke\u015fik\u00e7iqala il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan b\u0259zi fikirl\u0259r, tarixi m\u0259lumatlar Az\u0259rbaycan m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259ki\u00a0 m\u0259lumatlarla \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fcr.<br \/>\nQeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n bu \u0259razinin tarixi m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259r \u00fczr\u0259 yet\u0259rinc\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rin m\u0259d\u0259ni inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n dan\u0131\u015fark\u0259n b\u0259z\u0259n z\u0259ncirvar\u0131 h\u0259lq\u0259l\u0259ri ard\u0131c\u0131l tutmaq olmur. M\u0259lumdur ki, h\u0259min \u0259razid\u0259 sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qapal\u0131 h\u0259rbi t\u0259lim bazas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir v\u0259 bu da uzun m\u00fcdd\u0259t s\u00f6z\u00fcged\u0259n \u0259razinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 mane\u00e7ilik yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nTolerant bir \u00f6lk\u0259 olaraq Az\u0259rbaycanda m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f, f\u0259rqli dini etiqadlara xidm\u0259t ed\u0259n abid\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259t h\u0259mi\u015f\u0259 m\u00fcsb\u0259t olmu\u015fdur. H\u0259min abid\u0259l\u0259rd\u0259n biri olan, \u201cKe\u015fik\u00e7ida\u011f\u201d qoru\u011fundak\u0131 maddi-m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259ri t\u0259bii, fiziki t\u0259sirl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalmas\u0131na baxmayaraq, \u00f6z tarixi simalar\u0131n\u0131 indiy\u0259d\u0259k qoruyub saxlaya bilmi\u015fl\u0259r. V\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck ki, bu c\u00fcr abid\u0259l\u0259r m\u00fcasir \u015f\u0259raitd\u0259 sivil d\u00fcnyam\u0131zda beyn\u0259lxalq turizm sah\u0259sinin diqq\u0259tini c\u0259lb ed\u0259c\u0259k, oraya k\u00fctl\u0259vi turist ekskursiyalar\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkil edilm\u0259sin\u0259 z\u0259min yaradacaqd\u0131r.<br \/>\nN\u0259hay\u0259t qeyd etm\u0259k ist\u0259rdik ki, h\u0259m G\u00fcrc\u00fcstan, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcxt\u0259lif s\u0259pkili yaz\u0131 materiallar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259ri \u201cKe\u015fik\u00e7ida\u011f\u201d D\u00f6vl\u0259t Tarix-M\u0259d\u0259niyy\u0259t Qoru\u011fundak\u0131 maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rin\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015fmal\u0131, onu m\u00fcnaqi\u015f\u0259 oca\u011f\u0131na \u00e7evirm\u0259m\u0259lidirl\u0259r. Burada uzun zaman k\u0259siyind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r bir-birini \u0259v\u0259z etmi\u015fl\u0259r. H\u0259min m\u0259d\u0259niyy\u0259ti bizl\u0259r\u0259 miras qoyub getmi\u015f ist\u0259r at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stl\u0259r, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 xa\u00e7p\u0259r\u0259stl\u0259r mahiyy\u0259t etibar\u0131 il\u0259 eyni m\u0259qs\u0259d\u0259 \u2013\u00a0 m\u0259n\u0259vi-\u0259xlaqi kamilliy\u0259 can atm\u0131\u015f, tanr\u0131\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259ls\u0259f\u0259sini t\u0259bli\u011f ed\u0259r\u0259k, onun car\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015flar. G\u0259lin, bu c\u00fcr \u00e7\u0259tin, amans\u0131z\u00a0 bir \u015f\u0259raitd\u0259 ya\u015fayaraq, tanr\u0131 sevgisin\u0259 tap\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 d\u00fcnyadan t\u0259m\u0259nnas\u0131z k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f o insanlar\u0131n ruhuna h\u00f6rm\u0259t ed\u0259k.<br \/>\nMa\u011fara-m\u0259b\u0259dl\u0259r\u0259 yuxar\u0131da qeyd etdiyimiz kimi, turizmin t\u0259\u015fkil edilm\u0259si il\u0259 yana\u015f\u0131, onlar\u0131n h\u0259m d\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s yer kimi ziyar\u0259t edilm\u0259si, bu g\u00fcn dini azadl\u0131\u011f\u0131n, tolerantl\u0131\u011f\u0131n t\u0259nt\u0259n\u0259si olard\u0131.<br \/>\nYekun olaraq, qeyd etm\u0259k ist\u0259rdik ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 b\u00fct\u00fcn bu deyil\u0259nl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259dar m\u00fcvafiq \u015f\u0259raitin yarad\u0131lmas\u0131na t\u0259minat verir. Bunu \u0259razid\u0259 h\u0259rbi xidm\u0259tl\u0259rini yerin\u0259 yetir\u0259n \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 v\u0259 davran\u0131\u015flar\u0131nda \u0259yani olaraq m\u00fc\u015fahid\u0259 etm\u0259k olar.\u00a0 Onlar\u00a0 \u00f6z v\u0259zif\u0259 borclar\u0131n\u0131 \u00f6lk\u0259mizin demokratik prinsipl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 layiqinc\u0259 yerin\u0259 yetirirl\u0259r.<br \/>\nBiz sonuncu d\u0259f\u0259 2012-ci ild\u0259 qoruqda olark\u0259n, \u0259vv\u0259lki ill\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 insanlar t\u0259r\u0259find\u0259n oran\u0131n ziyar\u0259t edilm\u0259sinin daha da k\u00fctl\u0259vi hal almas\u0131n\u0131n \u015fahidi olduq.<\/p>\n<p align=\"justify\"><strong>\u018fD\u018fB\u0130YYAT<\/strong><\/p>\n<div align=\"justify\">\n<ol>\n<li>Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131. 10 cildd\u0259, I cild. Bak\u0131, 1976, 592 s.<\/li>\n<li>Az\u0259rbaycan Milli Ensiklopediyas\u0131. 25 cildd\u0259, (\u201cAz\u0259rbaycan\u201d cildi). Bak\u0131, \u201cAME\u201d-nin Elmi M\u0259rk\u0259zi, 2007, 884 s., ill.<\/li>\n<li>Hac\u0131yev \u0130.A. \u201cKe\u015fik\u00e7ida\u011f\u201d : alban \u2013 xristian m\u0259b\u0259dl\u0259ri. AMEA M\u0130\u0130 \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin probleml\u0259ri. Beyn\u0259lxalq elmi jurnal. Bak\u0131, \u201cT\u0259knur\u201d, 2012,\u00a0 \u21161 (39), s. 11-23.<\/li>\n<li>X\u0259lilov M.C. Albaniyan\u0131n xristian abid\u0259l\u0259ri. (IV-X \u0259srl\u0259r), Bak\u0131, \u201cX\u0259z\u0259r Universiteti\u201d, 2011, 344 s., ill.<\/li>\n<li>Mansurov M.M. Ceyran\u00e7\u00f6l arxeoloji ekspedisiyas\u0131n\u0131n 2009-cu il \u00e7\u00f6l-t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259rinin ilkin n\u0259tic\u0259l\u0259ri. AMEA Arxeo\u00adlo\u00ad\u00adgiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutu. Az\u0259rbaycanda arxeoloji t\u0259d\u00adqi\u00adqat\u00ad\u00adlar. Bak\u0131, \u201cX\u0259z\u0259r Universiteti\u201d, 2010, s. 19-25<\/li>\n<li>\u041c\u0430\u043c\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430 \u0413.\u0413. \u0417\u043e\u0434\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0410\u043b\u0431\u0430\u043d\u0438\u0438. \u0411\u0430\u043a\u0443, \u00ab\u0427\u0430\u0448\u044b\u043e\u0433\u043b\u044b\u00bb,2004, 224 \u0441. \u0438\u043b\u043b.<\/li>\n<li>\u041d\u0430\u0434\u0436\u0438 \u0424. \u041a\u0435\u0448\u0438\u043a\u0447\u0438\u0434\u0430\u0433. \u041d\u0430\u0443\u0447\u043d\u043e &#8211; \u043f\u043e\u043f\u0443\u043b\u044f\u0440\u043d\u044b\u0439 \u0436\u0443\u0440\u043d\u0430\u043b \u201cYol\u201d. \u0411\u0430\u043a\u0443, 2009, \u21163 (16), \u0441. 6-19<\/li>\n<li>\u0423\u043e\u043b\u043b\u044d\u0439\u0441 \u0420. \u041c\u0438\u0440 \u041b\u0435\u043e\u043d\u0430\u0440\u0434\u043e, 1452-1519. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430, \u00ab\u0422\u0415\u0420\u0420\u0410\u00bb, 1997, 192 \u0441., \u0438\u043b\u043b.<\/li>\n<li>\u0425\u0443\u0434\u043e\u0436\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u0430\u044f \u0433\u0430\u043b\u0435\u0440\u0435\u044f \u0434\u0430 \u0412\u0438\u043d\u0447\u0438. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430, 2004, \u2116 7.<\/li>\n<li>\u0427\u0443\u0431\u0438\u043d\u0430\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438 \u0413.\u041d. \u041f\u0435\u0449\u0435\u0440\u043d\u044b\u0435 \u043c\u043e\u043d\u0430\u0441\u0442\u044b\u0440\u0438\u00a0 \u0414\u0430\u0432\u0438\u0434 \u2013 \u0413\u0430\u0440\u0435\u0434\u0436\u0438. \u041e\u0447\u0435\u0440\u043a \u043f\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0430\u00a0\u00a0 \u0413\u0440\u0443\u0437\u0438\u0438. \u0418\u0437\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u043e \u0410\u041d \u0413\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0421\u0421\u0420. \u0422\u0431\u0438\u043b\u0438\u0441\u0438, 1948, 118 \u0441., \u0438\u043b\u043b.<\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<p align=\"right\"><strong><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u0130ma\u015f Hac\u0131yev<\/em><\/strong><\/p>\n<p><center>\u00a0\u00a0<strong>\u201cKe\u015fik\u00e7ida\u011f\u201d\u00a0 ma\u011fara &#8211; m\u0259b\u0259dl\u0259r kompleksi<\/strong><\/center>T\u0259qdim edilmi\u015f m\u0259qal\u0259d\u0259 A\u011fstafa rayonunda G\u00fcrc\u00fcstan \u2013 Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259dind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cKe\u015fik\u00e7ida\u011f\u201d D\u00f6vl\u0259t &#8211; Tarix M\u0259d\u0259niyy\u0259t qoru\u011funun tarixi-m\u0259d\u0259ni inki\u015faf d\u00f6vrl\u0259ri t\u0259dqiq edilir. Ma\u011fara &#8211; m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 Bibliya s\u00fcjetl\u0259ri \u0259sas\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f z\u0259ngin\u00a0 freskalar\u0131n tarixinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na x\u00fcsusi olaraq diqq\u0259t yetirilmi\u015fdir. Yekunda s\u00f6z\u00fcged\u0259n obyektin davaml\u0131 olaraq t\u0259dqiq edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259klif v\u0259 t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r verilmi\u015fdir<br \/>\n<strong>A\u00e7ar s\u00f6zl\u0259r:<\/strong>\u00a0Alban d\u00f6vr\u00fc, abid\u0259l\u0259r, qoruq, freskalar, b\u0259rpa.<\/p>\n<p align=\"right\"><span class=\"style1\"><em>Ima\u015f Hac\u0131yev,\u00a0\u00a0<\/em><br \/>\n<em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0s\u0259n\u0259t\u015f\u00fcnasl\u0131q \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259<\/em><br \/>\n<em>doktoru, dosen<\/em><\/span><em>t<\/em><\/p>\n<div class=\"gallerify-container\"><div class=\"gallerify\" data-allowfullscreen=\"true\" data-nav=\"thumbs\" data-keyboard=\"true\"  data-autoplay=\"false\" data-trackpad=\"false\" data-ratio=\"800\/500\" data-width=\"96%\"><img src=\"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/13-1.jpg\" width=\"1024\" height=\"683\" alt=\"\" data-skip-lazy=\"\" \/>\n<img src=\"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/4.-1.jpg\" width=\"1024\" height=\"768\" alt=\"\" data-skip-lazy=\"\" \/>\n<img src=\"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/7.jpg\" width=\"1024\" height=\"683\" alt=\"\" data-skip-lazy=\"\" \/>\n<img src=\"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/10-3.jpg\" width=\"1024\" height=\"683\" alt=\"\" data-skip-lazy=\"\" \/>\n<img src=\"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/12-4.jpg\" width=\"1024\" height=\"683\" alt=\"\" data-skip-lazy=\"\" \/>\n<\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p align=\"center\"><strong><em>UOT 069.4:069.6<\/em><\/strong><\/p>\n<p align=\"justify\">Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim v\u0259 z\u0259ngin tarix\u0259 malik olan b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 A\u011fstafa rayonudur. Bu rayonda \u00fcmumilikd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif tarixi d\u00f6vrl\u0259r \u00fczr\u0259 40-a yax\u0131n abid\u0259 qeyd\u0259 al\u0131n&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":665,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[7],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/281"}],"collection":[{"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=281"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/281\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3144,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/281\/revisions\/3144"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/media\/665"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=281"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=281"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/keshikchidagh-heritage.az\/en_US\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=281"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}